Hoe we de Vakman Wegmoderniseren (en AI de Boel Gaat Redden)
Groot feest in de ivoren torens van politiek Den Haag en de glazen kantoorpaleizen van de Zuidas! De wetten van Newton, de stelling van Pythagoras en de wet van Ohm zijn eindelijk definitief verslagen. Niet door de natuurkunde zelf — de zwaartekracht trekt buiten nog even hardnekkig aan de bakstenen als vroeger — maar door iets wat oneindig veel sterker is: de PowerPoint-presentatie, het competentieportfolio en het digitale reflectieverslag.
Waar we vroeger de kapitale blunder maakten om zestienjarigen in een stoffige werkplaats daadwerkelijk te leren hoe materialen zich gedragen, hebben we dat gezwel gelukkig weggesneden. Wat heb je immers aan een paar eeltige handen die direct een zwevende nuldraad kunnen ruiken en repareren, als je ook een ‘halffabrikaat’ kunt afleveren dat in vlekkeloos managementjargon kan presenteren in welke ‘competentiefase’ zijn persoonlijke leerdoel zich bevindt?
Het Groene Vinkje als Hoogste God
Vakmanschap was ooit een levend erfgoed. Een kwestie van intuïtie, meters maken en de kunst afkijken van een leermeester die zijn vak ademde. Vandaag de dag hebben we die lastige menselijke factor veel efficiënter weggereguleerd. Waarom zou je uren achter een loeidure draaibank of lastafel staan als het ook via een computersimulatie kan? We leren studenten nu een prachtig kunstje: zolang het scherm een groen vinkje geeft, is het project geslaagd.
Dat de boel buiten in de modder vervolgens weigert te draaien zodra de werkelijkheid ‘rood’ uitslaat? Geen paniek. De administratieve schijnwerkelijkheid is inmiddels toch veel belangrijker dan de fysieke wereld. We schrijven er gewoon een dik rapport over. Papier is immers geduldig en — nog veel belangrijker — het dekt de aansprakelijkheid op kantoor fantastisch af. Dat er vervolgens op de hele steiger niemand te vinden is die de koperen kabels daadwerkelijk in de gaten krijgt, is een detail voor de volgende stuurgroep.
De Private Malaise: Koffiedrinken tot de Meterkast Rookt
Denk overigens vooral niet dat deze praat- en controlecultuur zich beperkt tot de ambtenaren in Den Haag. Commerciële directies wijzen graag spottend naar de overheid, maar hebben intern inmiddels exact hetzelfde administratieve waterhoofd opgetuigd. Grote corporates, installatiereuzen en energiegiganten zijn volledig bezeten door de controle- en rapportageziekte. Ze hebben de vakman vervangen door een leger aan procesregisseurs.
De harde cijfers uit de private sector zijn om te janken zo mooi. De gemiddelde werknemer in het bedrijfsleven brengt tegenwoordig 11,3 uur per week door in vergaderingen. Dat is ruim 28% van de totale werktijd die opgaat aan synchroon koffiedrinken, ‘afstemmen’ en elkaar de schuld geven. Kostenpost voor de werkgever: ruim € 26.500 per werknemer per jaar aan pure, onproductieve praat-overhead. Tel daarbij op dat het gemiddelde overheadpercentage (HR-managers, compliance-officers, risk-controllers en vinkjeszetters) in het grote bedrijfsleven inmiddels tussen de 25% en 35% ligt, en je ziet waar het werkelijk besteedbare budget blijft. Voor elke euro aan echt, tastbaar product, betalen we tientallen centen aan de auditors die de vakman komen vertellen hoe hij zijn hamer moet vasthouden.
Ondertussen is het budget voor écht vakmanschap stilletjes bij het grofvuil gezet. Sinds 2005 zijn de investeringen van werkgevers in de werkelijke scholing van hun personeel met ruim 36% gedaald. Als er al een opleidingsbudget wordt goedgekeurd, gaat dat naar een tweedaagse cursus ‘agile scrum-master’ of een cursus ‘omgaan met feedback’ voor het kantoorpersoneel. Een gedegen, langdurige praktijkopleiding voor de mbo-gezel in de werkplaats is simpelweg te duur. We betalen kortom miljarden aan de controleurs van het werk, terwijl we de opleidingspot van de makers bewust leeghalen.
En als Klap op de Vuurpijl: AI!
Maar treurt u vooral niet om deze totale teloorgang van het logische, natuurkundige boerenverstand. Want de ultieme technocratische verlossing is nabij: Kunstmatige Intelligentie (AI).
Binnenkort hebben we die schaarse, eigenwijze vakmensen die weigeren de natuurwetten te negeren voor een spreadsheet, helemaal niet meer nodig. We sturen de volgende generatie ‘denkers’ gewoon op pad met een AI-app op hun smartphone. Als de stroom straks uitvalt bij TenneT of de waterstofleiding lekt bij Gasunie, typt de procesmanager ter plekke een flitsende ‘prompt’ in.
De taalmodellen zullen ons ongetwijfeld trakteren op een prachtig, vlekkeloos geformuleerd stappenplan. Dat de code die de AI genereert in de praktijk spontaan kortsluiting veroorzaakt, omdat een algoritme nu eenmaal niet weet hoe een echte laskap ruikt of hoe driefasenstroom voelt, mag de pret niet drukken. De AI-rapporten voldoen immers perfect aan alle ISO-normen en veiligheidsprotocollen. En mocht de fabriek onverhoopt toch afbranden? Dan hallucineren we er met diezelfde AI gewoon een schitterend digitaal herstelplan achteraan.
We hebben de vakscholen succesvol ‘verstend’ tot computerlokalen en de ‘vakidioten’ voor de klas vervangen door onderwijsmanagers. Het resultaat is een triomf van jewelste: we hebben kantoren vol consultants die de energietransitie op papier honderd procent hebben opgelost, terwijl de meterkast beneden langzaam begint te roken.
Maar ach, zolang de administratieve werkelijkheid klopt en de aansprakelijkheid is afgedekt, draait de BV Nederland op volle toeren. Laten we alleen wel vurig hopen dat de zwaartekracht en de wet van Ohm zich de komende decennia ook aan onze AI-prompts willen gaan houden.